Czym różni się strach od lęku? Dlaczego i po co doświadczamy takich sytuacji? Kiedy przestają być emocjami a zaczynają być zaburzeniami? Czy każdy lęk i strach jest niepożądany? Skąd bierze się strach i lęk?
Emocje takie, jak strach i lęk są wpisane w ludzką kondycję. Dlatego też doświadczenie lęku jest znane od wieków. Z biegiem czasu można dostrzec wyraźne przesunięcie źródeł lęku z tego co „zewnętrzne" ku temu, co „wewnątrz" człowieka. W psychologii lęk jest definiowany jako: „stan emocjonalny związany z antycypacją niebezpieczeństwa nadchodzącego z zewnątrz lub pochodzącego wewnątrz organizmu, któremu towarzyszy wiele objawów pobudzenia psychicznego". W odróżnieniu od strachu, owa antycypacja jest procesem wewnętrznym, niezwiązanym z bezpośrednim zagrożeniem, towarzyszą jej poznawcze wyobrażenia związane z przeżywaniem niebezpieczeństwa.
Angielskie anxiety — lęk i jego odpowiedniki europejskie, jak np. niemieckie Angst, francuskie angoisse, hiszpańskie angustia, wywodzą się z łacińskiego anxietas, a to z kolei ze starogreckiego angh. Początkowo angh stosowane było przez Greków na określenie odczuć cielesnych takich jak ucisk, napięcie, dyskomfort (stąd pochodzi m.in. słowo angina), niekiedy używane było też w znaczeniu obarczony lub zatroskany.
Etymologicznie polskie słowo lęk pochodzi od czasownika lękać się. Źródła tego czasownika tkwią w wielu językach słowiańskich, pierwotnie oznaczał on: pochylać się, zginać. Rzeczywiście bywa, że pod wpływem lęku człowiek często kuli się, kurczy. Psychologia interpretuje ten odruch jako próbę zapewnienia sobie poczucia bezpieczeństwa przez przyjęcie embrionalnego ułożenia ciała. Jak zauważa Marek Wójtowicz „to regresywne zachowanie ukazuje jak bardzo lęk może uczynić człowieka bezbronnym, zgiąć kształtowaną i umacnianą przez lata konstrukcję psychiczną".
Wiele pojęć bliskoznacznych słowu lęk pomaga uchwycić dynamiczny charakter przeżywanego stanu: niepokój, obawa, trwoga, przerażenie, zgroza, horror. Zwłaszcza niepokój, będąc antonimem pokoju, sugeruje „relatywnie stały stan dyskomfortu psychicznego wiążącego się z antycypowanym niebezpieczeństwem". Inną grupę tworzą: trwoga, przerażenie, groza — wskazujące na wysoki stopień odczuwanego zagrożenia.
Lęk zasadniczo bywa odróżniany od strachu. Niemiecka psychoanalityk Karen Horney zwraca uwagę na to, iż lęk sięga niejako głębiej, dotyka istoty, rdzenia osobowości, samego centrum „ja", podczas gdy strach poruszyć może człowieka jedynie częściowo, np. wywołując uczucie zagrożenia jedynie w sferze somatycznej.
Lęk czy niepokój bardzo często pojawiają się w kontekście opisu postaw lub odczuć związanych z zagadnieniem śmierci. „Lęk przed śmiercią" stał się jednym z najczęściej objaśnianych pojęć w dziedzinie tanatologii. Człowiek szuka różnych sposobów, by zminimalizować lęk przed śmiercią. Wśród odpowiedzi na pytanie „Co możesz zrobić ze wskazanym lękiem, by go osłabić lub wyeliminować?" ponad 54% badanych wskazało: „znaleźć sens".
Antoni Kępiński, jako jeden z możliwych sposobów radzenia sobie z lękiem wymienia dystans. Dzięki spojrzeniu niejako z daleka, zachowanie dystansu sprawia, że to, co jest postrzegane jako zagrożenie, maleje. Dystans jest możliwy poprzez „zmysł humoru" oraz „postawę transcendentną". Cel transcendentny stanowi silny czynnik integrujący, wprowadza wewnętrzny ład, a to sprzyja redukcji lęku.
Fragmenty książki dr Pauliny Hornik „Ukryty sens, Viktor E. Frankl i Antoni Kępiński o cierpieniu i śmierci", Wydawnictwo Scriptum, Kraków 2024, str 70–75.
Bibliografia: V.E. Frankl, Wola sensu · J. LeDoux, Lęk. Neuronauką na tropie źródeł lęku i strachu · M. Wójtowicz, Doświadczenie lęku egzystencjalnego jako sytuacja wyboru · A. Kępiński, Lęk · A. Bańkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego
